PRACOWNIA   
ARTYSTYCZNYCH  STRON

Opublikowano 20-03-2013

Napisany obraz (2)

W dzieciństwie uczyłam się w szkole pisać piórem ze stalówką, czerpiąc atrament z kałamarza. Pamiętam kleksy w zeszycie, bibułę i poplamione palce. To moje pierwsze spotkanie z kaligrafią.

Wspominam przekonanie mojej nauczycielki, że kształtowanie charakteru pisma przekłada się na kształtowanie charakteru piszącej osoby. To chyba dalekie echo metody wschodnich kaligrafów, gdzie kaligrafia podąża za medytacją i jest wizualną emanacją duchowego zaangażowania piszącego. (W Chinach istniał system selekcji urzędników państwowych, których wybierano na podstawie ich pisma, co najprawdopodobniej przyczyniło się do rozwoju kaligrafii). Codzienna czynność jaką jest pisanie, może stać się czynnością niezwykłą – estetyczną. Formą kontemplacji.

Kaligrafia (z  greckiego  κάλλος kallos "beauty" + γραφή graphẽ -pismo,  Shūfǎ 書 法 w języku chińskim, dosłownie znaczy: droga/metoda pisania /prawo pisania) pismo, którego forma zawiera ludzki charakter, które pokazuje znaczenie piękna, duchowości i dyscypliny została stworzona w Chinach i  jest praktyką mającą tysiącletnią tradycję.  Przyjmuje się, że początki kaligrafii sięgają najpóźniej 8 a najwcześniej 4 tysięcy lat. W Chinach jest sztuką przetwarzania kwadratowych piktogramów w pełne ekspresji obrazy. Kaligrafia ewoluując stała się nie tylko nośnikiem treści językowych, ale rozwinęła też inne funkcje – stała się formą pisma, zdolną przekazać wartości estetyczne, pozwoliła na ekspresję uczuć i odzwierciedlenia  piękna natury.  Kontrolując tylko jakość papieru, konsystencję tuszu i giętkość pędzla artysta jest wolny w wyborze nieskończonej ilości stylów i form pisma. W kontraście do zachodniej tradycji kaligrafii, przypadek – swobodna lina,  krople tuszu czy ślady suchego pędzla są tu traktowane jako naturalna forma ekspresji a nie formalny błąd w sztuce kaligraficznej. Sztuka wschodniej  kaligrafii podkreśla znaczenie osobistej ekspresji emocji piszącego. I jako taka niesie ze sobą nie tylko treści semantyczne ale i emocjonalne. 

Tak o sztuce kaligrafii pisał w II w. Ne. Cai Yong -  „Przed przystąpieniem do pisania należy przegnać z głowy wszelkie smutne myśli. Trzeba być w dobrym nastroju i czuć się swobodnym. Przed zaczęciem  pisania należy przez pewien czas oddać się rozmyślaniom. Gdy umysł jest czymś zajęty, nie można dobrze pisać, nawet posługując się najlepszymi pędzelkami. Gdy umysł jest wypoczęty, ruch pędzelka jest swobodny i w ten sposób uzyskuje się wspaniałe znaki''.  I dalej  - „Gdy się pisze, trzeba, by każdy znak miał swój odrębny wygląd. Inaczej mówiąc, wygląd nakreślonego znaku winien pozwolić na poznanie uczuć, jakie on zawiera, myśli radosnych lub smutnych, które wzbudza. Czasem znak winien być jak ptak, który odlatuje. Czasem jak miecze krzyżujące się, jak strzała w locie. Czasem jak burze grzmiące, jak groźnie pomrukujące wulkany, innym zaś razem jak przepływające chmury lub jak błyszczące gwiazdy. Wreszcie każdy ze znaków winien odzwierciedlać właściwą osobowość jakiegoś istnienia lub przedmiotu. Oto co można nazwać kaligrafią”. (Mieczysław J. Künstler, ''Pismo Chińskie'', PIW, Warszawa 1970, str. 148-150)

Szczególną odmianą kaligrafii jest tak zwane pismo trawiaste, powstało za czasów dynastii Han pomiędzy 206 r. p.n.e. a 220 n.e. , jako odmiana pisma kancelaryjnego. Celem pisma trawiastego miało być ułatwienie i uproszczenie i co za tym idzie przyspieszenie w pisaniu znaków. Niestety posiada ono jedną wadę – nieczytelność, która idzie w parze z szybkością pisania.

Zmianie ulega też narzędzie pracy kaligrafa. Mały pędzel o krótkiej główce zastąpiony zostaje pędzlem o długiej, miękkiej końcówce umożliwiającej pisanie ekspresyjnych trawiastych znaków. Ta swobodnie malowana kreska uzmysławia związki kaligrafii z malarstwem i pełni rolę podstawowego środka wyrazu. Jest nośnikiem ekspresji i zapisem gestu.

Malarz nanosił pędzelkiem kontur, cienką regularną linią zaznaczał przedmioty, które potem wypełniał kolorem,  tworzył napisany obraz.  I tak pismo i malarstwo stały się  w tym kręgu kulturowym nierozdzielne. Jest to zgodne ze wschodnią (chińską i japońską) tradycją rozpatrywania malarstwa  jako jednej z sześciu gałęzi kaligrafii. Te dwie, tak zdaje się odmienne dziedziny mają wspólne początki – litera była znakiem, a znak obrazem – w tradycji chińskiej znak pisma jest nadal obrazem. Uproszczonym i przetworzonym.   

Zhang Yanyuan z drugiej połowy IX w. tak pisał o początkach pisma i malarstwa –„ w owych czasach pismo i obrazy miały wspólną formę i nie były od siebie oddzielone. Dopiero co stworzone kształty (znaków pisma i obrazów) były jeszcze jedynie pewnym zarysem. Ponieważ nic (innego) nie było w stanie przekazywać (ludzkiej) myśli, powstało pismo. Ponieważ nic innego nie mogło pokazać form (rzeczy), powstały obrazy. Takie były zamysły Nieba, Ziemi i Świętych Mężów."

W czasach dynastii Tang ( 618-907 r.n.e.) tworzyli dwaj znani mistrzowie kaligrafii trawiastej – Zhang Xu i Huai Su zwani szalony Zhang i pijany Su – mistrzostwo i szybkość pisania (jak również zamiłowanie do alkoholu, który umożliwiał im nieskrępowane regułami kaligrafii wyczyny artystyczne *) doprowadziło do powstania dzieł, które stawały się zupełnie nieczytelne, ale były równocześnie swobodną i zarazem estetyczną ekspresją emocji i radości tworzenia.

    

Wydaje się, że to między innymi dziełami tych artystów inspirowali się twórcy z nurtu abstrakcji niegeometrycznej XX wieku, tacy jak Mark Tobey czy Cy Twombly. Wielu współczesnych artystów nadal czerpie z przeszłości kaligrafii, tworząc pisane obrazy czy malowane teksty. Ich twórczość będzie przedmiotem następnego tekstu, w którym obrazy zastąpią słowa. 

© www.artystycznestrony.pl i Małgorzata Maćkowiak